Waarom het openen van Hormuz zoveel moeilijker is dan het klinkt

Het herstellen van normaal scheepvaartverkeer door de Straat van Hormuz blijkt bijzonder ingewikkeld. Iran en de Verenigde Staten verschillen niet alleen van mening over de voorwaarden voor een akkoord, maar ook over een fundamentelere vraag: wie mag bepalen onder welke voorwaarden schepen door de belangrijke vaarroute varen?

Ondertussen blijft de situatie op het water gevaarlijk. Naar schatting liggen er ongeveer tachtig Iraanse zeemijnen rond belangrijke scheepvaartroutes, terwijl sinds het mislukken van het tijdelijke bestand opnieuw schepen zijn aangevallen. Iran wil bovendien dat commerciële schepen toestemming vragen voor passage en ziet mogelijkheden om geld te verdienen aan het gebruik van de zeestraat.

Dat maakt een volledige terugkeer naar het normale scheepvaartverkeer lastig. Een akkoord moet niet alleen de militaire dreiging wegnemen, maar ook duidelijkheid geven over sancties, vaarroutes, mogelijke heffingen en de toekomstige zeggenschap over Hormuz.

Tientallen zeemijnen maken varen door Hormuz gevaarlijk

Voor de oorlog konden commerciële schepen relatief vrij door de Straat van Hormuz varen. Inmiddels is dat niet meer vanzelfsprekend.

Iran zou ongeveer tachtig zeemijnen hebben geplaatst rond routes die voorheen intensief werden gebruikt. Schepen die deze gebieden willen vermijden, moeten dichter langs de kust van Iran of Oman varen.

Aan de Omaanse kant biedt het Amerikaanse leger enige bescherming. Toch is ook die route niet zonder gevaar. Sinds het tijdelijke bestand tussen Iran en de Verenigde Staten uiteenviel, zijn opnieuw schepen aangevallen die door Omaanse wateren voeren.

Iran stelt ondertussen dat commerciële schepen expliciete toestemming van Teheran nodig hebben om Hormuz te passeren. Volgens het land is de route door Iraanse territoriale wateren de enige toegestane doorgang.

Voor rederijen levert dat een dilemma op. Door toestemming te vragen, kunnen zij de indruk wekken dat ze het Iraanse recht erkennen om de doorgang te controleren. Daarnaast bestaat het risico dat afspraken of betalingen aan Iran botsen met Amerikaanse sancties.

Iran wil geld voor passage door Hormuz

Daarmee gaat de discussie niet alleen over het verwijderen van mijnen en stoppen van aanvallen. Iran wil ook invloed op hoe de Straat van Hormuz in de toekomst wordt beheerd.

Teheran stelde begin augustus verschillende voorwaarden voor een volledige heropening. Zo wil Iran dat Amerikaanse strijdkrachten rond het land worden teruggetrokken en sancties worden beëindigd. Ook eist het compensatie voor oorlogsschade en een einde aan aanvallen op gewapende groepen die Iran steunt in onder meer Libanon, Irak, Jemen en Gaza.

Daarnaast ziet Iran Hormuz als mogelijke inkomstenbron. Voor het tijdelijke bestand werd volgens de bron in sommige gevallen informeel tot 2 miljoen dollar gevraagd voor een passage. Voor toekomstige afspraken spreekt Teheran over betalingen voor zogenoemde maritieme diensten.

Dat is opnieuw problematisch voor rederijen. De Verenigde Staten hebben eerder gewaarschuwd dat betalingen aan de Iraanse overheid onder Amerikaanse sancties kunnen vallen.

VS en Iran botsen over wie de regels bepaalt

Uiteindelijk zit hier misschien wel het moeilijkste onderdeel van de onderhandelingen. Iran en de Verenigde Staten verschillen fundamenteel van mening over de juridische status van de vaarroute.

De Straat van Hormuz loopt door de territoriale wateren van Iran en Oman. Volgens het VN-Zeerechtverdrag moeten landen desondanks vrije doorgang toestaan aan schepen die internationale zeestraten gebruiken. Ook mogen zij niet zomaar geld vragen voor alleen de passage.

Iran heeft het verdrag wel ondertekend, maar nooit geratificeerd. Ook de Verenigde Staten zijn geen partij bij het verdrag. Washington stelt dat vrije doorgang door internationale zeestraten onderdeel is van internationaal gewoonterecht en daarom voor alle landen geldt.

Iran ziet dat anders en stelt dat het vanuit nationale veiligheid beperkingen aan het scheepvaartverkeer mag opleggen.

Precies daarom blijkt een akkoord over Hormuz zo ingewikkeld. Het gaat niet alleen om het opnieuw veilig laten varen van olietankers en andere handelsschepen. Washington en Teheran moeten ook overeenstemming bereiken over wie de regels bepaalt zodra het normale scheepvaartverkeer terugkeert.