De gouden handboei van ASML

Er zijn de afgelopen dagen veel lovende woorden geschreven over ASML. Een aandelenpakket ter waarde van 20.000 euro voor vrijwel alle 44.500 medewerkers, een bedrijf dat zijn recordwinst deelt met het personeel. Gul, modern en een voorbeeld voor ondernemend Nederland. Juist wanneer de bewondering zo breed is, loont het echter om de kleine lettertjes erbij te pakken.

Want ASML geeft zijn medewerkers helemaal geen 20.000 euro cadeau. Het bedrijf doet een belofte, maar wel onder één belangrijke voorwaarde: je moet op 1 januari 2030 nog steeds in dienst zijn. Vertrek je eerder, vrijwillig of noodgedwongen, dan vervalt het aandelenpakket. Pas over ruim vier jaar mag je jezelf eigenaar noemen. Dat maakt het verschil tussen een bonus en een retentiestrategie.

Sterker nog, ASML zegt dat zelf ook. Het aandelenpakket is volgens het bedrijf niet alleen een beloning voor het werk dat is verricht, maar vooral voor het werk dat de komende jaren nog gedaan moet worden. Daarmee krijgt het plan een heel andere betekenis. In Silicon Valley bestaat daar al decennia een naam voor: golden handcuffs, oftewel gouden handboeien. Ze glimmen prachtig, maar het blijven handboeien.

Dat is geen kritiek, maar simpelweg goed ondernemerschap. ASML heeft zijn medewerkers de komende jaren harder nodig dan ooit. Het bedrijf wil de productie fors uitbreiden, terwijl de wereld vecht om hetzelfde kleine groepje gespecialiseerde chipingenieurs. TSMC investeert honderden miljarden, Amerikaanse chipfabrikanten bouwen nieuwe fabrieken en recruiters weten de weg naar Veldhoven inmiddels blind te vinden.

In zo’n arbeidsmarkt is een investering van maximaal 900 miljoen euro geen gulle gift, maar een verzekeringspremie. Een ervaren ASML-specialist vervangen kost waarschijnlijk meer dan het aandelenpakket ooit zal kosten. Niet alleen vanwege de salarissen, maar vooral vanwege de kennis die met zo iemand de deur uitloopt. ASML koopt dus geen loyaliteit uit vriendelijkheid, maar uit noodzaak. En daar is niets mis mee. Noem het alleen geen cadeau.

Opvallender is misschien wel wie buiten beeld blijft. Begin dit jaar kondigde ASML nog aan dat honderden banen verdwijnen. Na onderhandelingen met de vakbonden werden dat er minder dan aanvankelijk gepland, maar nog altijd zullen veel medewerkers het bedrijf moeten verlaten. Voor hen geldt de voorwaarde van 2030 simpelweg niet.

De collega’s die ASML graag wil behouden krijgen gouden handboeien, terwijl de collega’s die moeten vertrekken genoegen moeten nemen met een afscheidsgesprek. Juist een bedrijf dat maximaal 900 miljoen euro reserveert voor werknemers die blijven, mag uitleggen wat het overheeft voor werknemers die buiten hun schuld niet mogen blijven.

Ook de ontvangers van het aandelenpakket doen er goed aan zich niet rijk te rekenen. Die 20.000 euro bestaat namelijk nog niet. Wat zij krijgen, zijn aandelen tegen de koers van vandaag. Wat die aandelen begin 2030 waard zijn, weet niemand. Misschien veel meer, misschien veel minder.

En dat risico is groter dan veel mensen beseffen. Wie bij ASML werkt, is straks niet alleen afhankelijk van zijn werkgever voor zijn salaris, maar ook voor een aanzienlijk deel van zijn vermogen. Beleggers noemen dat concentratierisico. Als de chipmarkt tegenzit, kunnen zowel je baan als je aandelenpakket onder druk komen te staan.

Dat scenario lijkt vandaag misschien onwaarschijnlijk, maar juist de chipsector heeft de afgelopen jaren laten zien hoe snel euforie kan omslaan.

Niets van dit alles maakt ASML een slecht bedrijf. Integendeel, het is misschien wel het indrukwekkendste technologiebedrijf dat Nederland ooit heeft voortgebracht. Wereldwijd is het onmisbaar voor de productie van de meest geavanceerde chips en daar mag het bedrijf trots op zijn.

Maar juist succesvolle bedrijven verdienen kritische vragen in plaats van automatisch applaus. Een bonus die pas over ruim vier jaar vrijkomt en vervalt zodra je vertrekt, is geen beloning voor het verleden, maar een investering in de toekomst van de werkgever. ASML wedt daarmee vooral op zichzelf. De medewerkers wedden, of ze dat nu willen of niet, simpelweg mee.