Dit wordt de grootste economische uitdaging van deze eeuw

De grootste bedreiging voor de wereldeconomie is misschien niet de inflatie, de rente of de torenhoge staatsschulden. Het is de vergrijzing. De beroepsbevolking krimpt in grote delen van de wereld en dat gaat decennialang doorwerken in economieën, markten en overheidsbeleid.

Steeds minder werkenden per gepensioneerde

Steeds meer mensen in de werkende leeftijd, dat was jarenlang het fundament onder de wereldwijde groei. Inmiddels draait die ontwikkeling in veel grote economieën de andere kant op.

Vrouwen krijgen wereldwijd gemiddeld 2,25 kinderen, een kind minder dan een generatie geleden. Tegen het einde van de jaren 2040 zakt dat cijfer naar 2,1, aldus de Verenigde Naties. Dat is het zogeheten vervangingsniveau: het aantal kinderen dat nodig is om de bevolking op peil te houden.

In rijke landen is de rek er al uit. In 2000 was daar zo’n 60 procent van de bevolking in de werkende leeftijd, tegen 2060 is dat nog maar 52 procent. Tegelijkertijd groeit de groep ouderen razendsnel. Eind jaren 2070 telt de wereld naar verwachting 2,2 miljard 65-plussers, meer dan het aantal kinderen onder de 18.

Waarom dit pijn gaat doen

De rekensom is pijnlijk simpel. Minder werkenden moeten meer gepensioneerden onderhouden. Er komt minder belastinggeld binnen, terwijl de uitgaven aan pensioenen en zorg juist oplopen.

Voor landen met hoge staatsschulden is dat extra gevaarlijk. Een schuld is namelijk alleen draaglijk zolang de economie groeit en er genoeg belastinggeld binnenkomt. Valt die groei weg, dan wordt de schuldenberg relatief steeds zwaarder, terwijl de rente gewoon elk jaar betaald moet worden.

De Nederlandsche Bank (DNB) rekent voor dat de Nederlandse economische groei tussen 2026 en 2040 vertraagt naar gemiddeld 0,6 procent per jaar. De groei per hoofd van de bevolking valt vrijwel stil. Niet banen, maar mensen worden schaars, zo vat de toezichthouder het samen.

Personeelstekorten in de zorg, techniek en het onderwijs zijn daarmee geen tijdelijk probleem meer, maar een blijvend gegeven. Dat drijft de lonen op en houdt de inflatie hardnekkig hoog.

Nergens is de klap zo groot als in China. Het land verliest volgens de VN tot het einde van deze eeuw 786 miljoen inwoners, meer dan de helft van de huidige bevolking.

Ook Nederland merkt dit: de WRR waarschuwt dat onze welvaart via handel en arbeidsmigratie sterk verbonden is met landen waar de beroepsbevolking snel krimpt. Er vertrekken inmiddels zelfs meer Polen uit Nederland dan er komen.

AI en robots moeten het gat vullen

Nu arbeid schaarser wordt, leunen economieën steeds zwaarder op automatisering, kunstmatige intelligentie (AI), robotica en migratie. De volgende fase van groei draait niet om hoeveel mensen een economie heeft, maar om hoe productief iedere werkende is.

Het IMF becijferde dat in ontwikkelde economieën ongeveer 60 procent van de banen wordt beïnvloed door AI. Bij de helft daarvan ondersteunt de technologie het werk, bij de andere helft wordt het werk deels overgenomen.

Toch is dat allesbehalve een uitgemaakte zaak. DNB noemt de productiviteitswinst van AI “hoogst onzeker”. De productiviteitsgroei is de afgelopen decennia juist gedaald naar 0,5 procent per jaar, terwijl er 1,4 procent nodig is om de groei op peil te houden. Er moet dus een forse trendbreuk komen die er nog niet is.