Hoe duizenden Cambodjaanse kunstschatten in topmusea terechtkwamen

Duizenden heilige beelden en kunstvoorwerpen zijn in de afgelopen decennia uit Cambodjaanse tempels geroofd. Via een internationaal smokkelnetwerk kwamen ze terecht bij rijke verzamelaars, veilinghuizen en enkele van de bekendste musea ter wereld.

Centraal in die handel stond Douglas Latchford. De Britse kunsthandelaar presenteerde zichzelf als kenner en beschermer van de Cambodjaanse cultuur. Onderzoekers stellen dat hij ondertussen jarenlang profiteerde van plunderingen tijdens een van de donkerste periodes uit de geschiedenis van Cambodja.

Tempels werden op grote schaal leeggeroofd

Cambodja telt ongeveer 4.000 tempels. Vrijwel allemaal zijn ze volgens onderzoekers geplunderd. Beelden werden onthoofd, lichamen werden van hun sokkels gehakt en zware sculpturen werden met geweld uit de grond gehaald.

De plunderingen namen sterk toe tijdens de genocide, burgeroorlog en politieke instabiliteit in de jaren zeventig, tachtig en negentig. De Rode Khmer greep in 1975 de macht. Naar schatting kwamen ongeveer twee miljoen mensen om door executies, dwangarbeid en hongersnood.

Ook na de val van het regime bleef Cambodja jarenlang onveilig. Tempels lagen verlaten, waren omringd door landmijnen of werden gebruikt als schuilplaats door strijdende groepen. Toezicht op archeologische locaties was er nauwelijks.

Plunderaars trokken soms wekenlang door afgelegen tempelgebieden. Ze gebruikten schoppen, beitels, metaaldetectors en zelfs dynamiet. Grote stenen beelden werden door tientallen mannen op ossenkarren geladen en richting de grens met Thailand vervoerd.

Voor veel lokale plunderaars was het gevaarlijke werk een manier om hun gezin te voeden. Zij kregen soms slechts enkele honderden dollars voor objecten die later voor miljoenen werden aangeboden.

Douglas Latchford bouwde een betrouwbaar imago op

Veel geroofde kunstvoorwerpen kwamen uiteindelijk terecht bij Douglas Latchford, die vanuit Bangkok opereerde. Hij verzamelde vanaf de jaren zestig beelden uit het voormalige Khmerrijk en groeide uit tot een bekende naam in de internationale kunstwereld.

Latchford schreef meerdere boeken over Cambodjaanse kunst en schonk objecten aan grote instellingen, waaronder het Metropolitan Museum of Art in New York. Daarmee bouwde hij een reputatie op als deskundige en betrouwbare handelaar.

Volgens onderzoekers gebruikten zijn boeken tegelijkertijd als verkoopcatalogi. Foto’s van beelden gaven potentiële kopers het gevoel dat de voorwerpen goed waren onderzocht en legaal waren verkregen. Juist die boeken hielpen onderzoekers later om duizenden vermiste objecten te identificeren.

Latchford zou ook vervalste documenten en herkomstverhalen hebben gebruikt. Kopers wilden vaak bewijs dat een kunstwerk Cambodja al vóór internationale afspraken uit 1970 had verlaten. In documenten verscheen daarom geregeld een inmiddels overleden verzamelaar die de stukken zogenaamd eerder in Hongkong of Vietnam had gekocht.

Amerikaanse aanklagers concludeerden later dat meerdere van deze verklaringen waren verzonnen.

Een belangrijke doorbraak kwam door de voormalige plunderaar Toek Tik. Hij was als kind soldaat geweest bij de Rode Khmer en gaf later leiding aan een groot netwerk van tempelrovers. Onderzoekers gaven hem de codenaam Lion.

Toen Lion de boeken van Latchford bekeek, herkende hij beeld na beeld. Hij kon aanwijzen uit welke tempel een voorwerp kwam, hoe groot het was en hoe het was verwijderd. Op tientallen locaties liet hij onderzoekers achtergebleven voeten, sokkels en brokstukken zien.

Lion zei aan het einde van zijn leven spijt te hebben. Hij wilde dat de goden naar huis terugkeerden. Zijn verklaringen werden een belangrijk onderdeel van het Amerikaanse onderzoek naar Latchford.

Amerikaanse musea en miljardairs onder druk

De zaak kreeg internationale aandacht nadat veilinghuis Sotheby’s in 2011 een groot stenen krijgersbeeld wilde verkopen. Het beeld woog ongeveer 225 kilo en had een geschatte waarde van twee tot drie miljoen dollar.

Archeologen herkenden het als een beeld uit Koh Ker, een tempelcomplex in het noorden van Cambodja. Onderzoekers reisden naar de locatie en vonden daar de sokkel met de afgehakte voeten nog in de grond. De breukvlakken sloten aan op het aangeboden beeld.

Na een jarenlange juridische strijd ging het beeld terug naar Cambodja.

De zaak legde ook de herkomst van andere Cambodjaanse kunstwerken bloot. Beelden die via Latchford waren verkocht, bleken te staan in musea en luxueuze woningen in de Verenigde Staten.

In het huis van de Amerikaanse miljardair George Lindemann en zijn vrouw Frayda stonden meerdere Cambodjaanse beelden als decoratie. Onderzoekers ontdekten de collectie nadat deze in 2008 was afgebeeld in het tijdschrift Architectural Digest.

Voormalige plunderaars herkenden verschillende werken. Een van de beelden was een liggende voorstelling van de hindoegod Vishnu. Zij verklaarden dat het beeld in 1995 op een specifieke plek was opgegraven.

De familie Lindemann stemde er in 2023 mee in om 33 voorwerpen terug te geven. De familie verklaarde dat de kunstwerken waren gekocht van handelaren die destijds als betrouwbaar werden beschouwd.

Ook andere vermogende verzamelaars leverden objecten in. Netscape medeoprichter Jim Clark stond 35 kunstwerken af nadat onderzoekers hem informatie hadden gegeven over de vermoedelijke herkomst.

Het Metropolitan Museum of Art kwam eveneens onder druk te staan. Het museum bezit een van de belangrijkste verzamelingen Cambodjaanse kunst buiten Azië. Meerdere topstukken waren afkomstig van of verkocht via Latchford.

Een bestuurder van het museum erkende tegenover CBS dat er bij de aankoop van sommige werken onvoldoende onderzoek was gedaan. In 2023 kondigde het museum aan meer personeel en geld vrij te maken voor onderzoek naar de herkomst van zijn collectie.

Datzelfde jaar besloot het museum veertien voorwerpen terug te geven. Kort geleden volgden nog twee kunstwerken na ingrijpen van de openbaar aanklager in Manhattan. De Cambodjaanse regering vraagt nog altijd om de teruggave van tientallen andere objecten uit de collectie.

Latchford werd in 2019 in de Verenigde Staten aangeklaagd voor onder meer smokkel, fraude en samenzwering. Hij overleed in 2020 voordat de zaak voor de rechter kon komen. Zijn dochter droeg later meer dan honderd kunstwerken en een groot archief met foto’s, facturen en correspondentie over aan Cambodja.

Onderzoekers schatten dat dankzij hun werk minstens 300 voorwerpen zijn teruggekeerd. Toch bevinden zich waarschijnlijk nog duizenden Cambodjaanse kunstschatten in musea en particuliere collecties.

Voor veel Cambodjanen zijn de beelden meer dan historische kunstwerken. Ze worden gezien als levende vertegenwoordigers van goden en voorouders. Cultuurminister Phoeurng Sackona omschreef hun terugkeer daarom als het terughalen van “de ziel van de natie”.