Cuba zit zonder olie: kan het communistische regime overleven?

Sinds Amerikaanse Special Forces op 3 januari de Venezolaanse president Nicolás Maduro gevangen namen tijdens een militaire operatie, groeit de vrees dat Cuba het volgende doelwit van Washington kan worden.

Het communistisch geleide eiland verkeert ondertussen in een diepe energiecrisis. Door de Amerikaanse sancties en jarenlange economische druk kampt Cuba in 2026 met grote tekorten aan brandstof. Op 13 mei waarschuwde de Cubaanse minister van Energie dat het land vrijwel zonder diesel en stookolie zit, brandstoffen die cruciaal zijn om elektriciteitscentrales draaiende te houden.

President Donald Trump en minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio hebben meerdere keren duidelijk gemaakt dat de economische druk bedoeld is om politieke verandering in Cuba af te dwingen. Volgens critici klinken de uitspraken vanuit Washington steeds dreigender nu de spanningen verder oplopen.

Toch weigert Cuba zich gewonnen te geven. President Miguel Díaz-Canel reageerde eerder dit jaar fel op X. “Elke externe agressie zal worden beantwoord met onverwoestbaar verzet,” schreef hij in maart. Terwijl Trump beweert dat Cuba “vrij snel” zal vallen, houdt de Cubaanse regering vast aan een toon van verzet en nationale trots.

Hoe begon de crisis in Cuba?

De huidige crisis vindt zijn oorsprong ruim twintig jaar geleden. Toen Hugo Chávez in 1999 aan de macht kwam in Venezuela, groeide de band met Cuba razendsnel. Chávez zag de Cubaanse leider Fidel Castro als zijn politieke mentor en gebruikte de enorme olie-inkomsten van Venezuela om het eiland economisch overeind te houden.

Jarenlang stuurde Venezuela dagelijks meer dan 100.000 vaten zwaar gesubsidieerde olie naar Cuba. In ruil daarvoor leverde Havana artsen, veiligheidsadviseurs en politieke steun aan het Venezolaanse regime.

Ook na de dood van Chávez in 2013 bleef Nicolás Maduro die samenwerking voortzetten, ondanks de diepe economische crisis in Venezuela zelf. Maar nadat Maduro begin dit jaar door Amerikaanse troepen werd gevangengenomen, droogde die levenslijn vrijwel direct op.

Sindsdien is Cuba verder weggezakt in een zware energiecrisis. De Verenigde Staten dreigen ondertussen met sancties en importheffingen tegen landen die alsnog olie aan Cuba leveren, waardoor veel traditionele partners afhaken.

De Cubaanse economie stond al onder druk door jarenlange sancties, inflatie en stroomuitval. Maar volgens analisten is de situatie sinds het wegvallen van Venezolaanse steun in een vrije val terechtgekomen.

Hoe dicht staat Cuba bij een totale ineenstorting?

De gevolgen van de crisis zijn inmiddels overal op Cuba zichtbaar. Door het enorme brandstoftekort raakt ook het verouderde elektriciteitsnet steeds verder ontwricht. De ongeveer 10 miljoen inwoners van het eiland kregen de afgelopen maanden meerdere keren te maken met landelijke stroomuitval die uren of zelfs dagen kon duren.

Ook benzine is schaars geworden. Brandstof wordt op rantsoen verstrekt, toeristische resorts sluiten tijdelijk hun deuren en luchtvaartmaatschappijen kregen van de overheid te horen dat bijtanken op Cuba niet langer vanzelfsprekend is.

Ondertussen groeit ook de sociale onrust. Op sociale media verschijnen steeds vaker beelden van protesten in Havana en andere steden. In maart liep een demonstratie in de stad Morón uit de hand, waarbij demonstranten stenen gooiden en een lokaal kantoor van de communistische partij in brand staken.

Volgens de Verenigde Naties dreigt de situatie uit te groeien tot een humanitaire crisis. De organisatie stelt dat de Amerikaanse brandstofblokkade het voor de Cubaanse regering steeds moeilijker maakt om voedsel en basisvoorzieningen bij kwetsbare inwoners te krijgen.

China en Rusland leveren beperkte hulp

Verschillende landen proberen Cuba overeind te houden met noodhulp. China, Brazilië en Mexico hebben voedsel en humanitaire steun geleverd of toegezegd. Toch lijkt dat onvoldoende om de crisis echt te verlichten, zolang nieuwe brandstofleveringen uitblijven.

Eind maart arriveerde nog een Russische tanker met ongeveer 730.000 vaten olie op het eiland. Dat gaf Cuba tijdelijk wat ademruimte. Volgens minister van Energie Vicente de la O Levy kon de overheid daardoor de stroomstoringen kortstondig beperken.

Maar Cuba verbruikt naar schatting ongeveer 100.000 vaten olie per dag om de economie draaiende te houden. De Russische levering was daardoor binnen enkele dagen grotendeels opgebruikt. Sinds begin april is er nauwelijks nieuwe aanvoer geweest, waardoor de zorgen over een verdere escalatie van de crisis snel toenemen.

Waarom wil Trump regime-change in Cuba?

De Verenigde Staten proberen al tientallen jaren druk uit te oefenen op het communistische regime in Cuba. Maar volgens analisten heeft geen enkele Amerikaanse president de druk zo ver opgevoerd als Donald Trump.

Een belangrijke rol daarin speelt minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio, zoon van Cubaanse immigranten en een invloedrijke stem binnen de Republikeinse Partij. Onder zijn leiding heeft Washington de sancties tegen Cuba verder aangescherpt. Ook landen in Midden-Amerika en het Caribisch gebied worden onder druk gezet om minder samen te werken met Havana, vooral op het gebied van Cubaanse medische missies. Die artsenprogramma’s leveren Cuba namelijk belangrijke inkomsten op.

De druk vanuit Washington lijkt effect te hebben. Zo verbraken Ecuador en Costa Rica onlangs hun diplomatieke banden met Cuba.

Voor Trump en Rubio speelt ook binnenlandse politiek mee. Cubaanse Amerikanen vormen een belangrijke kiezersgroep in Florida en veel van hen steunen al jaren een harde aanpak tegen het regime in Havana. Voor Rubio zou een politieke omwenteling in Cuba bovendien zijn positie binnen de Republikeinse Partij flink versterken.

Daarnaast ziet Washington Cuba steeds vaker als een geopolitieke uitvalsbasis voor landen als China, Rusland en Iran, op slechts enkele honderden kilometers van de Amerikaanse kust. Sommige Amerikaanse beleidsmakers geloven daarom dat regime-change de invloed van die landen in de regio kan terugdringen.

Wat zijn de risico’s voor de Verenigde Staten?

Washington kijkt met grote zorgen naar de situatie in Cuba, mede vanwege de kans op een nieuwe migratiecrisis. Eerdere economische en politieke crises op het eiland zorgden al vaker voor grote vluchtelingenstromen richting Florida.

De bekendste daarvan was de Mariel-bootcrisis in 1980, toen binnen enkele maanden meer dan 125.000 Cubanen de oversteek naar de Verenigde Staten maakten. De huidige uittocht uit Cuba is inmiddels groter geworden. Volgens de Cubaanse demograaf Juan Carlos Albizu-Campos verlieten sinds 2020 meer dan 2,75 miljoen mensen het eiland.

Als de Cubaanse overheid volledig zou instorten, vrezen Amerikaanse beleidsmakers voor een nog grotere migratiegolf en een humanitaire crisis op minder dan 150 kilometer van de kust van Florida.

Daarnaast bestaat de angst dat een instabiel Cuba de bredere regio kan ontwrichten. Een ingestorte staat in het Caribisch gebied zou niet alleen buurlanden onder druk zetten, maar ook nieuwe geopolitieke spanningen veroorzaken. Vooral de reactie van China en Rusland blijft daarbij een groot vraagteken, aangezien Cuba al tientallen jaren een belangrijke bondgenoot van beide landen is in het westelijk halfrond.

Onderhandelingen tussen Cuba en de Verenigde Staten

Na maanden van speculatie erkende de Cubaanse regering op 13 maart voor het eerst dat er gesprekken plaatsvinden met de Verenigde Staten. Volgens ingewijden hebben Amerikaanse functionarissen contact gehad met meerdere invloedrijke figuren binnen Cuba, onder wie Raúl Guillermo Rodríguez Castro, de kleinzoon van oud-president Raúl Castro.

Rodríguez Castro zou nauwe banden hebben met GAESA, het machtige bedrijfsimperium dat wordt gecontroleerd door het Cubaanse leger en een groot deel van de economie in handen heeft.

De gesprekken lijken moeizaam te verlopen. Op 14 mei reisde CIA-directeur John Ratcliffe zelfs af naar Cuba voor overleg op hoog niveau, nadat binnen de Amerikaanse regering frustratie was ontstaan over het gebrek aan vooruitgang.

Ondertussen probeert Havana voorzichtig toenadering te zoeken tot Washington. Cuba liet de afgelopen maanden enkele politieke gevangenen vrij en kondigde economische hervormingen aan. Zo mogen Cubanen in het buitenland sinds kort investeren in lokale bedrijven en zelf ondernemingen opzetten op het eiland, iets waar de Cubaanse gemeenschap in Miami al jaren voor pleit.

Ook krijgen particuliere bedrijven meer ruimte om zelf brandstof te importeren, een opvallende stap in het streng gecontroleerde economische systeem van Cuba.

Toch blijft Washington kritisch. Minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio noemde de hervormingen onvoldoende. Volgens hem hebben de voorstellen pas waarde als Cuba bereid is “nieuwe mensen aan het roer te zetten.”